Radyasyon Nedir? Görünmez Enerji
Radyasyon, enerjinin boşlukta dalgalar veya parçacıklar halinde yayılmasıdır. İki türe ayrılır: İyonlaştırıcı Olmayan (Cep telefonu, mikrodalga) ve İyonlaştırıcı Radyasyon. İSG açısından asıl risk oluşturan grup, atomdan elektron koparabilen, yani hücrenin DNA yapısını bozabilen İyonlaştırıcı Radyasyondur. Sanayide (NDT kaynak testleri), tıpta (Röntgen, Tomografi, Radyoterapi) ve nükleer enerjide yaygın olarak kullanılır.
Radyasyon Türleri ve Nüfuz Etme Güçleri
Her radyasyon türünün davranışı, enerjisi ve korunma yöntemi farklıdır:
- Alfa (α) Parçacıkları: Helyum çekirdeğidir. Ağır ve yüklüdür. Havada sadece birkaç cm ilerler. Bir kağıt parçası veya insan derisi tarafından durdurulabilir. Dışarıdan tehlikesizdir ancak solunursa veya yutulursa (iç kontaminasyon) hücrelere doğrudan temas ederek büyük zarar verir.
- Beta (β) Parçacıkları: Yüksek enerjili elektrondur. Alüminyum levha, plastik blok veya cam ile durdurulabilir. Cilt yanıklarına ve gözde katarakta neden olabilir.
- Gama (γ) Işınları ve X-Işınları: Elektromanyetik dalgadır (Işık gibi ama çok daha enerjik). Nüfuz etme gücü çok yüksektir; insan vücudundan delip geçer. Durdurmak için çok yoğun malzemeler (Kalın kurşun levhalar, çelik veya kalın beton duvarlar) gerekir. Sanayide en çok karşılaşılan dış ışınlama tehlikesi budur.
Radyasyondan Korunmanın 3 Temel İlkesi (ALARA)
Radyasyon güvenliğinde amaç, maruziyeti 'Mümkün Olan En Düşük Seviyede' (As Low As Reasonably Achievable - ALARA) tutmaktır. Bunun 3 altın kuralı vardır:
1. Mesafe (Distance)
En ucuz ve en etkili korunma yöntemidir. Radyasyon şiddeti, kaynağa olan mesafenin karesiyle ters orantılı olarak azalır (Ters Kare Kanunu). Kaynaktan 1 metre uzakta doz 100 birimse, 2 metre uzakta 25 birime düşer. Kaynaklara asla elle dokunulmaz, maşa (manipülatör) kullanılır.
2. Zaman (Time)
Radyasyonlu alanda ne kadar az zaman geçirilirse, alınan doz o kadar az olur. İşlemler önceden planlanmalı, provalar yapılmalı ve radyasyonlu bölgede geçirilen süre minimuma indirilmelidir.
3. Zırhlama (Shielding)
Kaynak ile kişi arasına radyasyonu soğuracak bir bariyer koymaktır. Kurşun önlükler, kurşun camlar, beton duvarlar ve paravanlar bunun için kullanılır.
Doz Sınırları
Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği'ne göre, radyasyonla çalışan personel (Radyasyon Görevlisi) için müsaade edilen yıllık etkin doz sınırı 20 mSv (milisievert), halktan kişiler için ise 1 mSv'dir. Hamile çalışanlar için çok daha düşük sınırlar uygulanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kişisel dozimetre ne işe yarar?
Dozimetre radyasyondan korumaz, sadece maruz kalınan miktarı ölçer ve yasal kayıt altına alır. Radyasyon görevlileri, çalışma sırasında dozimetrelerini (genellikle göğüs hizasında veya yakada) takmak zorundadır. Sonuçlar düzenli olarak Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu'na (TENMAK) bildirilir.
