Asbest: Geçmişin Mucizesi, Bugünün Kabusu
Isıya, asitlere, sürtünmeye ve elektriğe karşı mükemmel dayanıklılığı nedeniyle geçmişte 'Mucize Mineral' olarak adlandırılan asbest (amyant), kanserojen etkisinin kesin olarak kanıtlanmasıyla 2010 yılında Türkiye'de tamamen yasaklanmıştır. Ancak eski binaların yıkımı (kentsel dönüşüm), tadilatı, gemi sökümü ve eski sanayi tesislerinin demontajı sırasında hala en büyük kimyasal tehditlerden biridir.
Asbest lifleri mikroskobiktir. Solunduğunda akciğer zarına (plevra) saplanır ve vücut tarafından atılamaz. 10 ila 40 yıl süren uzun bir kuluçka döneminden sonra Mezotelyoma (akciğer zarı kanseri), Asbestozis veya akciğer kanserine yol açar.
Güvenli Söküm Prosedürü
'Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik', sıradan bir yıkım işlemine izin vermez. Süreç çok sıkı kurallara bağlıdır:
1. Tespit ve Envanter
Yıkım veya tadilat öncesinde binada asbest envanteri raporu hazırlanmalıdır. Şüpheli malzemelerden numune alınarak akredite laboratuvarda analiz edilir. Asbest bulunursa, Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne iş planı ile bildirim yapılır.
2. Uzman Personel
Söküm işlemi, sertifikalı Asbest Söküm Uzmanı nezaretinde, eğitimli ve sağlık gözetimi yapılmış Asbest Söküm Çalışanları tarafından yapılmalıdır. Sıradan yıkım işçileri bu alana giremez.
3. Karantina ve Negatif Basınç
Çalışma alanı (örneğin bir oda veya kazan dairesi), sızdırmaz plastik bariyerlerle (en az 200 mikron) tamamen kapatılır (Karantina). İçeriye özel Negatif Basınç Ünitesi kurulur. Bu cihaz, içerideki havayı sürekli emer, HEPA filtrelerden geçirerek asbest liflerini tutar ve temiz havayı dışarı atar. Böylece içerideki kirli havanın temiz alanlara sızması fiziksel olarak engellenir.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)
Çalışanlar şunları kullanmak zorundadır:
- Solunum Koruyucu: Motorlu solunum cihazları (PAPR) veya tam yüz maskesi (P3 filtreli). Kağıt maske (FFP3) sadece çok kısa süreli işlerde kullanılabilir.
- Koruyucu Kıyafet: Tyvek tipi, tek kullanımlık, kapüşonlu, toz geçirmeyen tulum (Tip 5/6). Paçalar ve kollar bantlanır.
- Eldiven ve Çizme: Yıkanabilir veya tek kullanımlık.
Dekontaminasyon (Arındırma) Ünitesi
Çalışma alanının çıkışında 3 bölmeli bir konteyner veya kabin sistemi kurulur:
- Kirli Oda: Tulum ve maske burada çıkarılır (Maske en son çıkarılır).
- Duş Odası: Çalışan tamamen yıkanır.
- Temiz Oda: Günlük kıyafetler giyilir.
Atık Yönetimi
Sökülen asbestli malzemeler ve kullanılan tulumlar/maskeler, çift katlı, sızdırmaz, sarı renkli özel çuvallara konur. Üzerine 'Asbest İçerir' etiketi yapıştırılır. Bu atıklar sadece lisanslı tehlikeli atık bertaraf tesislerine (MOTAT sistemi üzerinden) gönderilir. Asla belediye çöplüğüne veya moloz döküm sahasına atılamaz.
Sıkça Sorulan Sorular
Evimdeki marleyde asbest var mı?
Eski (2010 öncesi) marleylerde, boru izolasyonlarında, kazan contalarında ve eternit çatılarda asbest bulunma ihtimali yüksektir. Gözle anlamak imkansızdır, analiz gerekir. Bu malzemeler kırılmadığı veya tozuma yapmadığı sürece (inert haldeyken) risk düşüktür, ancak tadilatta sökülürken çok tehlikelidir.
