ATEX Nedir? Görünmez Tehlikeyi Yönetmek
Sanayide un fabrikalarından boyahanelere, akaryakıt dolum tesislerinden maden ocaklarına, ilaç fabrikalarından marangozhanelere kadar birçok yerde yanıcı gazlar, buharlar veya tozlar bulunur. Bu maddeler havayla belirli oranlarda karıştığında 'Patlayıcı Atmosfer' oluşturur. Bu ortamda çakılacak en ufak bir kıvılcım (örn: bir elektrik anahtarının açılması veya statik elektrik deşarjı) büyük bir felakete yol açabilir.
Avrupa Birliği'nin ATEX direktifleri (Türkiye'de 'Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'), bu ortamların sınıflandırılmasını ve buralarda kullanılacak ekipmanların standartlarını belirler. İşverenler, patlayıcı ortam risklerini değerlendirmek ve kapsamlı bir 'Patlamadan Korunma Dokümanı' (PKD) hazırlamak zorundadır.
Bölge (Zone) Sınıflandırması
PKD hazırlanırken tesis, patlayıcı ortamın oluşma sıklığına ve süresine göre bölgelere (Zone) ayrılır. Doğru ekipman seçimi bu haritalamaya göre yapılır:
Gaz, Buhar ve Sis Ortamları:
- Zone 0: Patlayıcı ortamın sürekli veya uzun süre bulunduğu yerler (Örn: Akaryakıt tankının içi).
- Zone 1: Normal çalışma koşullarında patlayıcı ortamın ara sıra oluşabileceği yerler (Örn: Dolum ağzı çevresi, vana bağlantıları).
- Zone 2: Patlayıcı ortamın normal çalışmada oluşmadığı, oluşsa bile çok kısa sürdüğü yerler (Örn: Flanşlı, contalı boru bağlantıları).
Toz Ortamları:
- Zone 20: Toz bulutunun sürekli olduğu yerler (Örn: Un silosu içi, filtre ünitesi içi).
- Zone 21: Normal çalışmada toz bulutunun oluşabileceği yerler (Örn: Çuval dolum noktası).
- Zone 22: Toz bulutunun oluşma ihtimalinin düşük olduğu yerler.
Ex-Proof Etiket Okuma Kılavuzu
Patlayıcı ortamlarda kullanılan elektrikli ekipmanlar (motor, lamba, sensör, anahtar, fan) 'Ex-Proof' (Patlamaya Karşı Korumalı) sertifikalı olmalıdır. Ekipman üzerindeki kodlar hayati bilgiler içerir.
Örnek Etiket: II 2 G Ex d IIC T4 Gb
- II: Ekipman Grubu (I: Maden Ocakları, II: Maden Dışı Sanayi).
- 2: Kategori (1: Çok Yüksek - Zone 0/20 için, 2: Yüksek - Zone 1/21 için, 3: Normal - Zone 2/22 için).
- G: Ortam Tipi (G: Gaz, D: Toz).
- Ex d: Koruma Tipi (d: Alev sızdırmaz muhafaza - içeride patlama olsa bile dışarı vermez, e: Artırılmış emniyet, i: Kendinden emniyetli).
- IIC: Gaz Grubu (IIA: Propan, IIB: Etilen, IIC: Hidrojen - En tehlikeli grup).
- T4: Sıcaklık Sınıfı (Ekipman yüzeyinin ulaşabileceği maksimum sıcaklık. T4=135°C. Ortamdaki gazın tutuşma sıcaklığından düşük olmalıdır).
Sıkça Sorulan Sorular
Zone 1 bölgesinde Zone 2 ekipmanı kullanılır mı?
Kesinlikle Hayır. Ekipman kategorisi, bölgenin risk seviyesine eşit veya daha yüksek olmalıdır. Zone 1'de Kategori 2 veya Kategori 1 ekipman kullanılabilir, ancak Kategori 3 (Zone 2 için üretilmiş) ekipman kullanılamaz. Tersi mümkündür (Zone 2'de Zone 1 ekipmanı kullanılabilir ama maliyetlidir).
Cep telefonları ve telsizler ATEX midir?
Standart cep telefonları Ex-Proof değildir. Bataryaları, titreşim motorları veya elektronik devreleri kıvılcım/ısı riski taşır. Patlayıcı ortam olarak sınıflandırılan (Zone) bölgelere standart telefonlarla girilmemeli, bu alanlarda iletişim için özel sertifikalı ATEX telefonlar ve telsizler kullanılmalıdır.
