Basınçlı Kaplar: Endüstrinin Potansiyel Bombaları
İçerisinde 0.5 bar'dan daha fazla etkili basınçlı gaz veya sıvı bulunan kaplara 'Basınçlı Kap' denir. Kompresör hava tankları, buhar kazanları, hidroforlar, LPG tankları, boylerler ve otoklavlar bu sınıfa girer. Bu ekipmanlar, içlerinde hapsettikleri yüksek enerji nedeniyle, tasarım sınırlarının aşılması, korozyon veya malzeme yorgunluğu durumunda yıkıcı birer bombaya dönüşebilirler. Basınçlı kap patlamaları genellikle binanın çökmesi ve çoklu ölümlerle sonuçlanır.
Güvenlik Donanımları ve Kontroller
Basınçlı kapların güvenli çalışması için şu ekipmanların sağlam, kalibreli ve çalışır durumda olması şarttır:
1. Emniyet Ventili (Güvenlik Valfi)
Sistemin en kritik güvenlik elemanıdır. Basınç şalteri (presostat) bozulur ve kompresör durmazsa, basınç yükselmeye devam eder. Emniyet ventili, basınç belirli bir limite ulaştığında otomatik olarak açılarak fazla gazı/buharı tahliye eder ve tankın patlamasını önler.
- Ayar Değeri: İşletme basıncının en fazla %10 üzerinde veya tasarım basıncını aşmayacak şekilde ayarlanmalıdır.
- Tahliye Yönü: Ventilin çıkış ağzı, çalışanların üzerine sıcak buhar veya gaz püskürtmeyecek şekilde güvenli bir alana veya yukarıya yönlendirilmelidir.
- Mühür: Ayarları yetkisiz kişilerce değiştirilmemesi için kurşun mühürlü olmalıdır.
2. Manometre (Basınç Göstergesi)
Tank içindeki anlık basıncı gösterir. İşletme basıncı (maksimum çalışma sınırı) manometre üzerinde kırmızı bir çizgi ile kalıcı olarak işaretlenmelidir. Böylece operatör, ibre kırmızı çizgiyi geçtiğinde tehlikeyi fark edebilir.
3. Tahliye Musluğu (Purjör)
Hava tanklarının dibinde, havadaki nemin yoğuşması sonucu zamanla su birikir. Bu su, tankın dibinden korozyona (paslanmaya) neden olarak et kalınlığını inceltir ve patlama riskini artırır. Bu nedenle tankların altında su tahliye musluğu bulunmalı ve her gün (tercihen otomatik zamanlayıcı ile) tahliye edilmelidir.
Periyodik Kontrol ve Hidrostatik Test
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği gereği basınçlı kaplar yılda en az bir kez yetkili teknik personel tarafından kontrol edilmelidir. Bu kontrolün temeli Hidrostatik Basınç Testidir.
Hidrostatik Test Prosedürü:
- Kap tamamen devre dışı bırakılır, içi boşaltılır ve temizlenir.
- Emniyet ventilleri, presostatlar ve manometreler sökülür, yerleri kör tapa ile kapatılır.
- Kap tamamen su ile doldurulur (içinde hava cebi kalmamalıdır).
- Özel bir el pompası veya motorlu pompa ile basınç, işletme basıncının 1.5 katına yavaşça çıkarılır.
- Bu basınçta belirli bir süre beklenir ve sızdırma, terleme veya deformasyon olup olmadığı gözlenir.
Neden Su ile Yapılır? Su sıkıştırılamaz bir akışkandır. Test sırasında kapta bir yarılma olsa bile, basınç anında düşer ve sadece su sızıntısı olur. Eğer hava ile test yapılsaydı, olası bir yarılmada sıkışan hava bomba etkisi yaratır ve parçalar şarapnel gibi etrafa saçılırdı.
Sıkça Sorulan Sorular
Hidrostatik testin yapılamadığı durumlar var mı?
Evet. İşletme şartlarından dolayı kabın durdurulamadığı (örn: sürekli çalışan rafineri) veya suyun kaba/sisteme zarar verebileceği özel durumlarda (standartlarda belirtilen teknik gerekçelerle), hidrostatik test yerine Tahribatsız Muayene (NDT) yöntemleri (Ultrasonik kalınlık ölçümü, Radyografi, Penetran vb.) uygulanabilir.
Kompresör odası özellikleri nasıl olmalı?
Kompresörler, çalışanların bulunduğu alandan ayrı, yangına dayanıklı duvarlarla çevrili, patlama anında enerjiyi hafif çatıdan yukarı verebilecek özel bir bölmede olmalıdır. Hava emişi temiz, tozsuz ve serin bir yerden sağlanmalıdır.
