Kapalı Alan Nedir? Görünmez Tehlikeler
İş sağlığı ve güvenliği literatüründe 'Kapalı Alan' (Confined Space); tam olarak kapalı olması gerekmeyen, giriş-çıkışı kısıtlı, sürekli insan bulunması için tasarlanmamış ancak işçinin girebileceği kadar geniş ve doğal havalandırması yetersiz olan yerlerdir. Silolar, kanalizasyonlar, depolama tankları, kuyular, tüneller, menholler ve boru hatları bu kapsama girer.
Kapalı alan çalışmaları, İSG istatistiklerinde en ölümcül kaza türlerinden biridir. Trajik olan şudur ki, kapalı alan kazalarında ölenlerin yaklaşık %60'ı, içeride bayılan arkadaşlarını kurtarmak için plansızca içeri giren kurtarıcılardır.
Hayati Adım: Atmosferik Test ve Gaz Ölçümü
Kapalı alana giriş izni (Work Permit) verilmeden önce, ortam atmosferinin insan yaşamına uygun olduğu kalibre edilmiş cihazlarla kanıtlanmalıdır. Gaz ölçümü rastgele yapılamaz; fiziksel kurallara göre belirli bir sıra izlenmelidir:
1. Oksijen (O2) Seviyesi
İlk bakılması gereken parametredir. Çünkü oksijen sensörleri, ortamda yeterli oksijen yoksa doğru çalışmayabilir. Normal atmosferde oksijen oranı %20.9'dur.
- %19.5 Altı: Oksijen yetersizliği. Baş dönmesi, koordinasyon bozukluğu ve ani bilinç kaybı riski.
- %23.5 Üstü: Oksijen zenginleşmesi. Ortamdaki malzemelerin yanıcılığı aşırı artar, statik elektrikten bile patlama olabilir.
2. Patlayıcı Gazlar (LEL)
Yanıcı gazların (Metan, Propan, Hidrojen vb.) havada patlamaya hazır hale geldiği en düşük konsantrasyona Alt Patlama Sınırı (LEL - Lower Explosive Limit) denir. Giriş için ortamdaki gaz seviyesi LEL değerinin %10'unu (bazı uluslararası standartlarda %0) geçmemelidir.
3. Toksik (Zehirli) Gazlar
İnsan sağlığına zarar veren gazların Maruziyet Sınır Değerleri (TWA ve STEL) kontrol edilmelidir. En sık karşılaşılan katiller:
- Hidrojen Sülfür (H2S): Kanalizasyon ve organik atıklarda bulunur. Çürük yumurta kokusuyla bilinir ancak yüksek konsantrasyonda koku alma sinirlerini felç eder. Çok zehirlidir.
- Karbonmonoksit (CO): Tam yanmamış yakıtlardan çıkar. Kokusuz, renksiz ve tatsızdır. 'Sessiz Ölüm' olarak bilinir.
Etkili Havalandırma Teknikleri
Ölçüm sonuçları güvenli çıksa bile, çalışma süresince içeride gaz birikmesini önlemek için Cebri Havalandırma şarttır. Sadece kapağı açıp beklemek (doğal havalandırma) genellikle yetersizdir.
- Basma Yöntemi (Positive Pressure): Temiz hava bir fan ve esnek boru (körük) yardımıyla alanın dibine basılır. Kirli hava giriş ağzından dışarı çıkar. Oksijen yetersizliğinde etkilidir.
- Emme Yöntemi (Negative Pressure): Kirli hava fan ile dışarı çekilir. Kaynak dumanı veya boya buharı gibi kirleticilerde tercih edilir.
- Push-Pull Yöntemi: Bir taraftan temiz hava basılırken, diğer taraftan kirli hava çekilir. Büyük tanklarda ve tünellerde en etkili yöntemdir.
Dikkat Edilmesi Gerekenler:
- Hava emiş noktası, egzoz gazlarından (jeneratör, kamyon) uzak, temiz bir yerde olmalıdır.
- Kullanılan fan ve ekipmanlar, patlayıcı ortam riski varsa mutlaka Ex-Proof (ATEX) sertifikalı olmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Gaz ölçüm cihazı kalibrasyonu ne zaman yapılır?
Cihazlar, üreticinin belirlediği periyotlarda (genellikle 6 ayda bir) yetkili serviste kalibre edilmelidir. Ayrıca her kullanımdan önce, cihazın sensörlerinin gazı algıladığını ve alarm verdiğini doğrulayan 'Bump Test' (Doğrulama Testi) yapılmalıdır.
Maske kullanımı havalandırmanın yerine geçer mi?
Hayır. Maske (KKD) son çaredir. Oksijen yetersizliği olan bir ortamda filtreli gaz maskesi işe yaramaz, temiz hava beslemeli maske gerekir. Öncelik her zaman ortam atmosferini güvenli hale getirmektir (Havalandırma).
