Elektrik Kaynaklı İş Kazalarının Önlenmesi
İnşaat sahalarında, fabrikalarda ve atölyelerde en sık kullanılan ekipmanların başında elektrikli el aletleri gelir. Matkap, spiral, dekupaj testeresi, kırıcı-delici gibi aletler, zorlu çalışma koşullarına (toz, nem, darbe) maruz kalır. Bu durum, kablo izolasyonlarının soyulmasına, fiş bağlantılarının gevşemesine veya cihaz içindeki yalıtımın bozulmasına yol açarak ölümcül elektrik çarpması riskleri doğurur.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, elektrik tesisatı ve ekipmanlarının yılda en az bir kez periyodik kontrolden geçirilmesini zorunlu kılar. Ancak mobil el aletleri için bu süre beklenmemeli, çok daha sık aralıklarla (risk analizine göre 3 ayda bir veya 6 ayda bir) PAT (Portable Appliance Testing) uygulanmalıdır.
PAT Testi Nedir ve Nasıl Yapılır?
Taşınabilir Cihaz Testi (PAT), elektrikli aletlerin güvenliğinin doğrulanması işlemidir. Bu test, sadece fişe takıp 'çalışıyor mu' diye bakmak değildir. Özel kalibre edilmiş PAT test cihazları ile şu adımlar uygulanır:
1. Görsel Kontrol (Visual Inspection)
Testin en önemli aşamasıdır. Kabloda kesik, ezilme, bantlanmış ek var mı? Fişte çatlak, yanık izi var mı? Cihaz gövdesinde kırık var mı? Kablo giriş noktaları (rekorlar) sağlam mı? Bu aşamada sorun varsa cihaz teste sokulmadan onarıma gönderilir.
2. Topraklama Sürekliliği Testi (Earth Bond Test)
Sadece Sınıf I (Topraklı) cihazlar için uygulanır. Test cihazı, aletin topraklama ucu ile metal gövdesi arasına yüksek akım (örn: 25A) göndererek direnci ölçer. Direnç değeri 0.1 Ohm - 1 Ohm arasında olmalıdır. Yüksek direnç, topraklama hattının içeride kopuk veya gevşek olduğunu gösterir.
3. İzolasyon Direnci Testi (Insulation Resistance)
Cihazın elektrik taşıyan parçaları (Faz-Nötr) ile dış gövdesi arasındaki yalıtımın kalitesi ölçülür. Sisteme 500V DC gerilim uygulanır. İzolasyon direncinin 1 Megaohm (MΩ) veya üzerinde olması beklenir. Düşük değer, cihazda kaçak akım riski olduğunu gösterir.
Sınıf I ve Sınıf II Cihaz Ayrımı
Güvenlik testleri cihazın sınıfına göre değişir, bu ayrımı bilmek hayati önem taşır:
- Sınıf I Cihazlar: Genellikle metal gövdelidir ve elektriksel güvenlik için topraklama hattına güvenirler. Topraklı fiş (Schuko) kullanılır. Topraklama testi şarttır.
- Sınıf II Cihazlar (Çift İzolasyon): Genellikle plastik gövdelidir. Elektrik aksamı çift katmanlı yalıtımla korunmuştur. Etiketinde 'iç içe iki kare' sembolü bulunur. Topraklama hattına ihtiyaç duymazlar (Topraksız fiş). Bu cihazlara topraklama testi yapılmaz, sadece izolasyon testi yapılır.
Saha Uygulamaları ve Kaçak Akım Rölesi
El aletlerinin güvenliği sadece testle bitmez. Bu aletlerin bağlandığı panolarda mutlaka 30mA Hayat Koruma Eşikli Kaçak Akım Rölesi (KAR) bulunmalıdır. KAR, alette bir kaçak oluştuğunda devreyi 30 milisaniyeden kısa sürede keserek operatörün hayatını kurtarır. Uzatma kabloları (seyyar makaralar) da düzenli kontrol edilmeli, tamamen açılarak kullanılmalıdır (aşırı ısınmayı önlemek için).
Sıkça Sorulan Sorular
Kablolardaki hasarlar elektrik bandı ile onarılabilir mi?
Hayır. Şantiye ortamında elektrik bantları zamanla açılır, su ve nem alır. Kablo izolasyonu hasar görmüşse, kablo ya tamamen değiştirilmeli ya da IP koruma sınıfına uygun, kilitli ek muf veya reçineli kitler ile profesyonelce onarılmalıdır.
PAT testi etiketi zorunlu mu?
Yasal olarak 'PAT etiketi' ifadesi geçmese de, yönetmelik periyodik kontrollerin kayıt altına alınmasını ister. Cihazın üzerine yapıştırılan 'Test Edildi', 'Tarih' ve 'Sonraki Test Tarihi'ni içeren etiketler, sahada izlenebilirliği sağlar ve İSG kültürünü güçlendirir.
