Ergonomi: İşin İnsana Uyumu
Bel ağrısı, boyun fıtığı, karpal tünel sendromu, tenisçi dirseği... Kas-İskelet Sistemi Hastalıkları (KİSH), çalışanların yaşam kalitesini düşüren ve işverenlere ciddi iş gücü kaybı/tazminat maliyetleri çıkaran en büyük meslek hastalığı grubudur. Bu riskleri 'bence bu duruş bozuk' diyerek göz kararı tespit etmek imkansızdır. Bilimsel, ölçülebilir, uluslararası geçerliliği olan ve tekrarlanabilir analiz yöntemleri kullanılmalıdır. En yaygın kullanılan iki yöntem REBA ve RULA'dır.
RULA (Rapid Upper Limb Assessment)
Adından da anlaşılacağı gibi, vücudun üst kısmına odaklanan 'Hızlı Üst Ekstremite Değerlendirmesi'dir. Dr. McAtamney ve Dr. Corlett tarafından 1993'te geliştirilmiştir.
- Odak Bölgesi: Kollar, bilekler, omuzlar ve boyun. Bacaklar ve gövde analize dahil edilir ancak puan ağırlığı daha düşüktür.
- Kullanım Alanları: Masa başı ofis çalışanları, bilgisayar operatörleri, montaj hattında oturarak çalışan işçiler, tekstil dikiş makinesi operatörleri, kasiyerler.
- Temel Prensip: Tekrarlayan hareketlerin, statik duruşun (hareketsiz kasılma) ve uygulanan kuvvetin üst uzuvlara verdiği zararı ölçer.
REBA (Rapid Entire Body Assessment)
RULA'dan türetilmiştir ancak kapsamı daha geniştir. 'Hızlı Tüm Vücut Değerlendirmesi'dir. Dr. Hignett ve Dr. McAtamney tarafından 2000 yılında sağlık sektörü çalışanları için geliştirilmiştir.
- Odak Bölgesi: Tüm vücut duruşu. Bacakların pozisyonu, gövdenin eğilmesi/bükülmesi, boyun, bilekler ve özellikle yük kaldırma/tutma kalitesi (kavrama) detaylı incelenir.
- Kullanım Alanları: Hasta taşıyan hemşireler/bakıcılar, depo çalışanları, temizlik personeli, inşaat işçileri, ayakta çalışanlar, süpermarket reyon görevlileri.
- Temel Prensip: Dinamik hareketlerin, yüklerin, dengesiz ve zorlamalı duruşların tüm vücuda etkisini ölçer.
Skorlama ve Aksiyon Düzeyleri
Her iki yöntemde de çalışma anının fotoğrafları veya videoları üzerinden; eklem açıları, yük miktarı, işin sıklığı ve süresi puanlanır. Sonuçta 1 ile 15 arasında bir risk skoru elde edilir:
- Skor 1-2 (Yeşil): Risk yok veya ihmal edilebilir.
- Skor 3-4 (Sarı): Düşük risk. İzlenmeli, gerekirse değişiklik yapılmalı.
- Skor 5-7 (Turuncu): Orta risk. İnceleme yapılmalı ve yakın zamanda değişiklik (ergonomik düzenleme, eğitim, rotasyon) gerektirir.
- Skor 8-10 (Kırmızı): Yüksek risk. Hemen inceleme ve değişiklik gerekir.
- Skor 11+ (Çok Yüksek): Kabul edilemez risk. Değişiklik yapılana kadar iş durdurulmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Bir iş için hem REBA hem RULA yapılır mı?
Yapılabilir ancak genellikle gereksizdir. İşin niteliğine göre en uygun olanı seçmek daha doğru sonuç verir. Eğer çalışan oturuyorsa ve ellerini yoğun kullanıyorsa RULA; ayaktaysa, eğilip kalkıyorsa, yük taşıyorsa REBA tercih edilir. Yanlış yöntem seçimi (örn: Ayaktaki yük taşıyana RULA yapmak), risk skorunu olduğundan düşük gösterebilir.
Analizi kim yapmalı?
Ergonomik risk analizi, bu konuda eğitim almış iş güvenliği uzmanları, işyeri hekimleri veya ergonomistler tarafından yapılmalıdır. Fotoğraf üzerinden açıların (örn: boyun bükülme açısı) doğru ölçülmesi uzmanlık gerektirir.
