Görünmeyen Tehlike: Solunabilir Tozlar
İnşaat, maden, seramik, döküm, kumlama ve tekstil gibi sektörlerde çalışanlar, her nefeste milyonlarca görünmez parçacığı ciğerlerine çekerler. Tozlar boyutlarına göre sınıflandırılır:
- İnhalable Tozlar (Solunabilir): 10 mikrondan büyüktür, burun ve boğazda tutulur, genellikle balgamla atılır.
- Respirable Tozlar (Solunabilir): 0.5 - 5 mikron arasındadır. Gözle görülmezler. Akciğerin en derin noktalarına (alveollere) kadar ulaşır ve burada birikirler.
Vücut bu ince tozları atamaz. Zamanla biriken tozlar, akciğer dokusunun sertleşmesine (fibrozis) ve solunum yetmezliğine yol açar. Bu hastalık grubuna genel olarak Pnömokonyoz denir. En bilinen ve tehlikeli türleri Silikozis (silika tozu) ve Asbestozis'tir (asbest lifleri). Bu hastalıkların tıbben tedavisi yoktur, ilerleyicidir ve ölümcüldür; ancak doğru önlemlerle %100 önlenebilir.
Risk Yönetimi ve Toz Ölçümü
Tozla Mücadele Yönetmeliği gereği işverenler, çalışma ortamındaki toz konsantrasyonunu düzenli olarak ölçtürmelidir (Gravimetrik yöntem). Ölçüm sonuçları yasal sınır değerlerin (örn: Kristal Silika için 0.1 mg/m³) üzerinde ise acil önlem alınmalıdır.
Öncelik Sırası (STOP İlkesi):
- Kaynağında Yok Etme (Substitüsyon): Toz çıkarmayan yöntemler kullanmak (örn: Kuru kesim yerine sulu kesim yapmak, tozsuz hammadde kullanmak).
- Mühendislik Önlemleri: Lokal egzoz havalandırması (tozu çıktığı noktada, ortama yayılmadan emmek).
- İdari Önlemler: Çalışma süresini kısaltmak, rotasyon yapmak, temizlikte süpürge yerine HEPA filtreli vakum kullanmak.
- Kişisel Koruyucu Donanım: Maske kullanımı (Diğer önlemler yetersiz kaldığında son çare).
Solunum Koruyucu Maske Seçimi (EN 149)
Piyasada 'toz maskesi' olarak satılan her ürün iş güvenliği için uygun değildir. TS EN 149 standardına göre sertifikalı, ventilli veya ventilsiz maskeler kullanılmalıdır. Koruma seviyeleri (FFP - Filtering Face Piece) şöyledir:
- FFP1: Toksik olmayan kaba tozlar, selüloz, pamuk tozu için. Koruma faktörü düşüktür (4x). Genellikle basit temizlik işlerinde kullanılır.
- FFP2: Orta riskli, ince tozlar, beton, çimento, ahşap, metal tozu için. Koruma faktörü orta seviyededir (10x). İnşaat işleri için minimum standarttır.
- FFP3: Yüksek riskli, toksik tozlar, asbest, ağır metaller (kurşun), virüs, bakteri ve radyoaktif tozlar için. Koruma faktörü yüksektir (20x). Kanserojen tozlarla çalışırken zorunludur.
Fit Test (Yüz Uyumu) ve Sakal Sorunu
Dünyanın en iyi maskesini de taksanız, yüzünüze tam oturmuyorsa (burun kenarlarından veya çeneden hava sızdırıyorsa) koruma sağlamaz. Bu nedenle çalışanlara Fit Test (Sızdırmazlık Testi) yapılmalıdır.
Kritik Uyarı: Sakal ve bıyık, maskenin yüze yapışmasını engeller ve sızdırmazlığı bozar. Sakallı bir çalışanda FFP3 maske bile FFP1 kadar koruma sağlamaz. Tam koruma için maskenin temas ettiği yüzeylerin temiz traşlı olması teknik bir zorunluluktur.
Sıkça Sorulan Sorular
Cerrahi maskeler (bez maske) tozdan korur mu?
Hayır. Cerrahi maskeler, kullanan kişinin etrafa mikrop saçmasını engellemek içindir. Dışarıdaki ince tozu filtrelemez ve kenarları açık olduğu için hava sızdırır. İş güvenliğinde toz maskesi olarak kullanılamaz.
Toz maskesi ne kadar süre kullanılır?
'R' (Reusable - Tekrar Kullanılabilir) işaretli maskeler hariç, çoğu toz maskesi 'NR' (Non-Reusable - Tek Kullanımlık) yani bir vardiyalıktır. Yıkanmaz. Islandığında, kirlendiğinde veya gözenekleri dolup nefes almak zorlaştığında atılmalıdır.
